Het volgende artikel is verschenen in het NRC:

www.nrc.nl/nieuws/2021/10/29/de-edelstenen-werden-ter-controle-naar-naturalis-gebracht-wat-bleek-bedrog

 

De edelstenen werden ter controle naar Naturalis gebracht. Wat bleek? Bedrog!

Zap Zowel Videoland als Discovery+ komen met een documentaireserie over gebedsgenezeres Jomanda. De Keuringsdienst van Waarde onderzocht ondertussen spirituele edelstenen, die trillingen zouden veroorzaken of mooie dromen. „Hoe zet ik ’m aan?”

Arjen Fortuin

 
Teun van de Keuken benadert een edelsteen in Keuringsdienst van Waarde (KRO-NCRV). De man rechts naast Van de Keuken is geen verkoper van edelstenen die in het programma als vals worden aangemerkt.

Teun van de Keuken benadert een edelsteen in Keuringsdienst van Waarde (KRO-NCRV). De man rechts naast Van de Keuken is geen verkoper van edelstenen die in het programma als vals worden aangemerkt.

Er zijn van die dagen dat je denkt dat je televisietoestel is ingestraald of dat gewoon de wederkomst van Jomanda wordt voorbereid. Zowel Videoland als Discovery+ hebben documentaireseries gemaakt over de in 2009 naar Canada vertrokken gebedsgenezeres. Woensdag vertelde Tineke de Nooij in Op1 hoe zij voor Discovery op zoek naar Jomanda was gegaan. Of haar reis naar Canada een fysieke ontmoeting had opgeleverd, bleef onopgehelderd. Wel was er een fragment waarin De Nooij – ooit een soort mediapartner van het medium – tijdens een telefoongesprek haar toestel tegen haar heup hield. Het gaf warmte af.

Voor ik donderdag toekwam aan de eerste aflevering van Jomanda. Het echte verhaal (Videoland) bleek Keuringsdienst van Waarde zich op de materiële verschijningsvorm van een spirituele hype te hebben gestort: edelstenen. De droogkomische mogelijkheden werden ten volle uitgebuit, vanaf het moment dat Ersin Kiris telefonisch informatie inwon over een steen die hem mooie dromen voorspiegelde. „Hoe zet ik ’m aan?” wilde Kiris weten. (Hij stond al aan.)

Teun van de Keuken volgde een cursus waarbij hij op afstand de trilling van een steen leerde voelen. Van de Keuken benaderde een kristal met opgeheven hand en een motoriek die deed denken aan het slot van de legendarische sketch ‘Self-defense against fresh fruit’ van Monty Python. De steen straalde kennelijk niets uit op de frequentie van Van de Keuken. „Misschien zit ik te veel in mijn hoofd.”

Omdat goedgelovigheid niet in de aard van Keuringsdienst van Waarde (KRO-NCRV) ligt, werd een aantal stenen ter controle naar Naturalis gebracht. Wat bleek? Bedrog! Niet zozeer de suggestie van geneeskracht, maar driekwart van de geteste stenen bleek helemaal geen edelsteen. Op tafel lag goedkoop kiezelwerk of zelfs ordinair gefabriceerd glas. Naar aanleiding van de uitzending haalde tv-persoonlijkheid, ‘maanzuster’ en stenendetaillist Lieke van Lexmond twee producten van de markt. Presentator Marijn Frank kreeg nog te horen dat een ‘yoni-ei’ van simpel marmer was: „Dat je een yoni-ei van jade inbrengt om angst en armoede tegen te gaan en dan blijkt dat gewoon een klont marmer te zijn waarmee je rondloopt in je yoni.” De tv-zin van de maand.

Door naar Jomanda. De eerste aflevering van ‘het echte verhaal’ bleek een ‘Terug tot Joke Damman’ te zijn – zo heette het medium toen ze nog danslerares (nu ja zeg!) te Deventer was. Haar buurjongen Peter („ik was in principe een van haar eerste vriendjes”) had nooit iets gemerkt van spiritualiteit bij Joke. Nadat ze voor een huidkwaal bij een magnetiseur was geweest, begon Joke zelf ook krachten te ontwikkelen, meende ze.

Nadat ze kennis had gemaakt met Privé-journalist Jacques Onderwater kneedde hij haar tot een ster voor wie de volgelingen in de rij stonden van het station in Tiel tot aan de fruithallen aldaar. De beelden van de massahysterie op haar healings zijn een kwart eeuw na dato nog schokkend: mensen die zichzelf slaan, over de vloer rollen of die een kind ondersteboven heen en weer zwaaien alsof het een wierookvat is.

De archiefbeelden worden afgewisseld met heldere gesprekken met mensen die delen van Jomanda’s geschiedenis meemaakten. Onder hen enkelen die aangeraakt werden door haar spiritualiteit, maar ook sceptische familieleden van Jacques Onderwater. Tegen het einde van de eerste aflevering hoor je Jomanda dingen zeggen als: „Mensen met wratten, eczeem, huidkanker kunnen nu naar het fonteintje gaan.”

Het wijst vooruit naar de beschuldigingen van kwakzalverij die tot de ondergang van de gebedsgenezeres leidden. Op het vervolg van de documentaire moeten we helaas wachten tot 15 december. Dat is vlak voor Kerst, maar ik neem tot nader bericht aan dat dit toeval is.